Hemşin Tarihi
Yazar Ali Çolak

Hemşin tarihinin belli bir bölümü hakkında herkesin mutabakatı vardir.Hemsinliler'in tarihi konusunda bir dönemi aydınlatan bu önemli tarih kesiti şu şekildedir: AMAD-UNILER'in Beyi olan Hamam ve çok sayıdaki kadın, erkek ve çocuktan mütesekkil akrabaları göç ederek Hemşin'e yerleştiler.

İste bugünkü Hemsinliler'in atalarI Hemsin'e adını veren bu kişilerdir.Bu olaya ilişkin elde iki rahibin yazdığı kronikler vardır. Bunlardan ilki; "Mus'taki Çangli Kilise papazi Mamikonlu Hohanes (V.Bab), 628'de biten"Daron (Mus-Ahlat bölgesi) Tarihi" adlı eserinin sonunda diyor ki: Bizans Kayseri Herakliyus Sasanli Sehensahi (II.) Khosrov'a savas açtigi sirada(626 yılında), Gürcü Beyi Vastyan'in Çoruh'u geçerek, (Balkar Dağları kuzey yamacındaki) Dampur denilen şehri yıktığından, onun (kızkardeşinden doğma) yeğeni (Amaduni'li urugu beyi) Hamam, bu sehri yeniden imar ederek, kendi adini verip Hamamasen (= Hamam-Abad / Hamam'in senlendirdigi) dedi."Hemsin'in bundan önceki adi Dampur veya Tampur iken, 626 yilinda Hamam Bey'in sehri imar etmesiyle yeni adi ilk sekliyle "Hamamasen" olarak ortaya çikiyor.

Buna karsilik, kronikini 788 yilinda yazan Gevond, bu haberi 160 yil sonra olmus gibi göstererek; "yagmalanip yoksul düsen çoluk-çocuklu onikibinden çok kimseler, boybeyleri Amatunili Hamam'in öncülügünde göçüp kaçarak Kol (Göle) üzerinden Tayk (Oltu-Narman) bölgesine vardilar; oradan da, kuzeybatidan akarak Egeristan (Eceristan/Acara)'a, Post Denizi'ne (Karadeniz'e) karisan Akapsis'i (Çoruh'u) geçtiler. Bunu haber alan Bizans Kayseri (IV.) Konstantin (780-797), onlari ülkesine yerlestirerek, verimli topraklar verdi."

Her iki anlatimda verilen tarihler arasinda 160 yil gibi bir zaman dilimi oldugu halde, her ikisinde de Amatuni'li Hamam Bey'in göçünden bahsedilmektedir. Iki kronik arasinda böylesine bir zaman farki olmasi yazarlardan birinin hata yapmis oldugunu akla getirmektedir. Bununla birlikte, anlatimda Acara'dan bahsedilmesi sebebiyle olsa gerek, Kirzioglu, Gevond'un anlattigi 160 yil sonraki olayin Hopa'nin koyuncu Hemsenlileri'ne ait olabilecegini söylüyor. Hemsinlilerle ilgili yazdigi kitap Bagdik Avedisyan tarafindan Türkçe'ye tercüme edilerek "Hemsin Gizemi" adiyla yayinlanan Levon Haçikyan adli Ermeni yazar, olayi aynen kabul ederek Gevond'un yazdiklarina itibar ediyor ve olayin 789-790 yillarinda Arap vostikan Obaydullah ve vekili "beterin beteri" Süleyman zamaninda ve onlarin baskilari sonucu meydana geldigini söylüyor. Haçikyan, Baspatrik Elipatruslu Yesayi'nin de bu olayla ilgili olarak adinin geçtigini iddia ettikten sonra, Baspatrigin 788 tarihinde ölmüs bulundugunu göçün ise 789-790 tarihlerinde meydana geldigini yine kendisi yaziyor.